Cụm bài Git: 1. Commit và object model · 2. Remote, tag và backup · 3. Branching, merge, rebase và PR
Copy cả thư mục thành project-v1, project-final, project-final-that-su… vừa tốn dung lượng vừa không biết bản nào sửa gì, ai sửa, quay lại ra sao; thêm người thứ hai là sụp. Bài này đi qua nền tảng Git trên máy của bạn: ba vùng, object model bên trong, cách viết commit tử tế và cách hoàn tác trong ngày. Remote, clone, push hằng ngày và tag nằm ở phần 2; branch, merge, rebase, conflict, reflog và Pull Request nằm ở phần 3.
1. Version control và Git
Ý chính: version control system (VCS) theo dõi thay đổi của một tập file theo thời gian. Git là VCS phân tán phổ biến nhất: mỗi bản clone có đủ lịch sử.
VCS cho phép:
- Lưu và đánh dấu phiên bản (version, tag), xem lại code ở phiên bản cũ.
- So sánh (diff) hai phiên bản, hoàn tác thay đổi.
- Biết ai sửa dòng nào, khi nào, vì sao (
git blame, commit message).
Repository
Ý chính: repository (repo) là code cộng toàn bộ lịch sử của nó, nằm trong thư mục .git. Xoá .git là mất lịch sử, code hiện tại vẫn còn.
Thường một repo ứng với một ứng dụng. Ngoại lệ là monorepo: nhiều service trong một repo (Google, Meta dùng cách này).
mkdir booking-service && cd booking-service
git init # tạo thư mục .git — đây chính là "repo"
git init -b main # đặt tên nhánh mặc định là main (Git >= 2.28)
2. Quy trình commit: ba vùng của Git
Ý chính: bạn sửa file ở working directory, chọn thay đổi nào vào commit bằng git add (đưa vào staging area), rồi git commit đóng gói đúng những gì đang stage thành một mốc lịch sử.
Khác “Save” (ghi một file), commit gói thay đổi trên nhiều file kèm tác giả, thời gian và lời giải thích. Sửa cả chục file thì khó nhớ file nào thuộc thay đổi nào, nên có staging area (còn gọi là index): đưa dần từng thay đổi đã xong vào trong lúc code.
flowchart LR
WD[Working directory<br/>file trên máy] -- git add --> SA[Staging area<br/>index]
SA -- git commit --> REPO[(Repository<br/>chuỗi commit)]
REPO -- git restore / git switch --> WD
SA -->|"git restore --staged"| WD
- Working directory: file bạn đang thấy và sửa.
- Staging area: bản nháp của commit tiếp theo.
- Repository: chuỗi commit; mỗi
git committhêm một commit mới.
git status # file nào đã sửa, file nào đã stage, file nào chưa được theo dõi
git add src/Hotel.java # stage một file
git add . # stage mọi thay đổi trong thư mục hiện tại
git add -p # stage từng đoạn (hunk) — senior hay dùng để tách commit sạch
git diff # working directory so với staging
git diff --staged # staging so với commit gần nhất (cái sắp được commit)
git commit -m "feat(hotel): add search by city"
git log --oneline --graph --decorate
Mỗi commit có một mã hash (SHA-1 40 ký tự, ví dụ a1b2c3d...; Git đang dần hỗ trợ SHA-256). Hash tính từ nội dung, nên đổi một byte là ra hash khác.
3. Bên trong Git: object model
Ý chính: Git là một kho key-value theo nội dung (content-addressable store — key là hash của nội dung, value là nội dung đã nén). Commit trỏ tới tree (thư mục), tree trỏ tới blob (nội dung file), còn branch chỉ là con trỏ tới commit.
Slide không nói phần này, nhưng đây là câu hỏi phỏng vấn senior kinh điển. Bốn loại object:
| Object | Chứa gì |
|---|---|
| blob | Nội dung một file (không có tên file) |
| tree | Danh sách tên → blob/tree kèm quyền — tức là một thư mục |
| commit | Trỏ tới một tree gốc + commit cha (0, 1 hoặc nhiều) + tác giả, committer, thời gian, message |
| tag (annotated) | Trỏ tới một object khác, có người tạo, message, có thể ký GPG |
flowchart TB
C2[commit c2<br/>feat: add room] --> C1[commit c1<br/>init]
C2 --> T2[tree /]
T2 --> B1[blob README.md]
T2 --> T3[tree src/]
T3 --> B2[blob Hotel.java]
T3 --> B3[blob Room.java]
C1 --> T1[tree /]
T1 --> B1
MAIN([refs/heads/main]) --> C2
HEAD([HEAD]) --> MAIN
Bốn hệ quả:
- Commit là snapshot, không phải diff. File không đổi dùng lại đúng blob cũ, nên repo không phình gấp đôi. Về sau Git còn nén object vào packfile bằng delta.
- Lịch sử bất biến. Hash commit phụ thuộc hash của cha. Sửa commit cũ (amend, rebase) là tạo commit mới; commit cũ còn đó tới khi bị dọn rác.
- Branch là một file nhỏ chứa hash.
refs/heads/mainlà file text 41 byte, nên tạo branch gần như miễn phí. - HEAD trỏ tới branch hiện tại, hoặc thẳng vào một commit (detached HEAD).
Lệnh tự soi object model
echo "hello" | git hash-object --stdin # ra hash của blob
git cat-file -t HEAD # commit
git cat-file -p HEAD # in ra tree, parent, author...
git cat-file -p HEAD^{tree} # in ra nội dung thư mục gốc
cat .git/HEAD # ref: refs/heads/main
cat .git/refs/heads/main # một hash
4. Commit convention và commit hygiene
Ý chính: viết message theo Conventional Commits (type(scope): description) để người và máy đều đọc được. Giữ mỗi commit một ý, build được và pass test.
<type>[optional scope]: <description>
[optional body]
[optional footer(s)]
type là loại thay đổi (feat, fix, refactor…), scope là domain bị ảnh hưởng (user, booking, payment), description là tóm tắt ngắn.
Bảng type đầy đủ và ví dụ message
| type | Khi nào dùng |
|---|---|
feat |
Thêm tính năng mới cho người dùng |
fix |
Sửa bug |
refactor |
Đổi cấu trúc code mà không đổi hành vi |
perf |
Tối ưu hiệu năng |
style |
Format, khoảng trắng, dấu chấm phẩy — không đổi logic |
test |
Thêm/sửa test |
docs |
Tài liệu |
build / ci |
Build tool, dependency, pipeline |
chore |
Việc vặt khác (dọn dẹp, cấu hình) |
Ví dụ của mình:
feat(booking): reject bookings with checkout before checkin
fix(hotel): return 404 instead of 500 when hotel id is unknown
refactor(search): extract price calculation into PricingService
feat(api)!: rename /hotels/search to /hotels
BREAKING CHANGE: clients must call GET /api/v1/hotels with query params.
Commit hygiene — senior để ý gì khi đọc lịch sử của người khác:
- Một commit, một ý. Không trộn “sửa bug” với “đổi tên biến khắp nơi”; tách bằng
git add -p. - Mỗi commit đều build và pass test, nhờ vậy
git bisect(tìm commit gây bug bằng chia đôi lịch sử) mới dùng được. - Subject ở thể mệnh lệnh, ≤ ~72 ký tự: “add”, không phải “added”/“adding”.
- Body giải thích vì sao; diff đã cho thấy cái gì.
- Không commit secret. Lỡ push thì coi như đã lộ: rotate ngay, rồi mới xoá khỏi lịch sử (
git filter-repo). - Dọn commit “wip”, “fix typo” trước khi mở PR (interactive rebase / squash), không phải sau khi merge.
5. Hoàn tác trong ngày: restore và amend
Ý chính: chưa push thì git restore bỏ thay đổi hoặc bỏ stage, git commit --amend sửa commit cuối. Đã push thì thêm một commit sửa thay vì amend.
git restore src/Hotel.java # bỏ thay đổi chưa stage của file (mất hẳn, cẩn thận)
git restore --staged src/Hotel.java # bỏ file khỏi staging, thay đổi vẫn còn trong working directory
git commit --amend # sửa commit cuối: thêm file quên add, sửa message
git commit --amend --no-edit # gộp thay đổi đang stage vào commit cuối, giữ nguyên message
--amend tạo commit mới thay cho commit cuối (hash đổi, đúng như object model ở mục 3).
Bài tập
Bài 1 (tự đặt) — Tự kiểm chứng object model
Đề: Chứng minh bằng lệnh rằng (a) commit là snapshot nhưng file không đổi không bị lưu lần thứ hai, (b) branch chỉ là một file chứa hash.
Lời giải Bài 1
git init -b main objects-lab && cd objects-lab
echo "hello" > a.txt && echo "world" > b.txt
git add . && git commit -qm "first"
echo "world v2" > b.txt
git commit -qam "second"
git rev-parse HEAD:a.txt HEAD~1:a.txt # hai hash GIỐNG nhau: a.txt không đổi, dùng lại đúng một blob
git rev-parse HEAD:b.txt HEAD~1:b.txt # hai hash KHÁC nhau: b.txt đổi nội dung nên có blob mới
git cat-file -p HEAD # tree + parent + author: commit trỏ tới cả cây, không phải diff
cat .git/refs/heads/main # đúng bằng hash in ra ở dòng dưới
git rev-parse HEAD
git count-objects -v # count: 7
Kết quả: hai commit chỉ tạo 7 object: 3 blob (hello, world, world v2), 2 tree và 2 commit. a.txt có trong cả hai snapshot nhưng chỉ một blob, vì cùng nội dung thì cùng hash. Vì thế “commit là snapshot” không làm repo phình gấp đôi.
Ghi nhớ
- Kể được ba vùng của Git và lệnh nào chuyển thay đổi giữa chúng (
add,commit,restore,restore --staged). - Giải thích được vì sao commit là snapshot mà repo không phình gấp đôi.
- Nói được branch và HEAD thực chất là gì, và vì sao amend/rebase đổi hash.
- Biết khi nào được amend và khi nào phải thêm commit sửa.
- Biết làm gì đầu tiên khi lỡ push secret.
Câu hỏi phỏng vấn
Junior
git commit --amend làm gì, và khi nào không nên dùng?
Nó thay commit cuối bằng một commit mới; không dùng với commit đã push lên nhánh người khác đang dùng.
Commit mới gồm thay đổi đang stage và message (có thể sửa). Vì hash phụ thuộc nội dung, amend luôn đổi hash. Amend commit đã push thì lịch sử của bạn và remote tách ra, phải force push và người khác bị lệch. Đã push rồi thì thêm một commit sửa.
Git và GitHub khác nhau thế nào?
Git là công cụ version control chạy trên máy bạn; GitHub là dịch vụ lưu trữ Git repo trên mạng.
GitHub thêm Pull Request, issue, CI (Actions), phân quyền. Bạn có thể dùng Git mà không cần GitHub (GitLab, Bitbucket, hoặc server tự dựng).
Staging area dùng để làm gì?
Là bản nháp của commit tiếp theo: chọn chính xác thay đổi nào vào commit.
Chọn được cả từng đoạn trong một file với git add -p, nên một lần sửa nhiều thứ vẫn tách được thành các commit có ý nghĩa riêng.
Mid
Commit lưu snapshot hay diff? Vậy sao repo không phình gấp nhiều lần?
Snapshot; repo không phình vì file không đổi có cùng hash nên dùng lại đúng blob cũ.
Mỗi commit trỏ tới một tree gốc mô tả toàn bộ thư mục; chỉ file thay đổi mới sinh blob mới. Về sau git gc gom object vào packfile và nén delta giữa các phiên bản giống nhau. Diff không được lưu mà được tính khi chạy git diff hay git log -p.
Conventional Commits mang lại lợi ích gì ngoài lịch sử dễ đọc?
Máy đọc được: tool tự tính version tiếp theo và sinh changelog.
semantic-release hay release-please: fix tăng patch, feat tăng minor, ! hoặc BREAKING CHANGE tăng major. Lọc lịch sử theo type hoặc scope dễ dàng. Ép quy ước bằng commitlint trong hook hoặc CI. Kết hợp “một commit một ý” thì revert và bisect cũng chính xác hơn.
Senior
Giải thích object model của Git. Branch thực chất là gì?
Git là kho lưu theo nội dung gồm blob, tree, commit, annotated tag; branch chỉ là một ref — file chứa hash của commit đầu nhánh.
Blob là nội dung file, tree là thư mục (tên → blob/tree), commit trỏ tới tree gốc, các commit cha và metadata. Mỗi object định danh bằng hash nội dung. Commit là snapshot toàn bộ cây, file không đổi dùng lại blob cũ. HEAD trỏ tới branch hiện tại. Vì hash commit phụ thuộc vào cha, sửa lịch sử luôn tạo ra commit mới.
Một secret (API key) đã bị push lên main. Bạn làm gì?
Coi như đã lộ: rotate/thu hồi key ngay lập tức — bước quan trọng nhất, vì clone, fork, cache CI có thể đã có key.
- Xoá khỏi code, đưa vào secret manager/biến môi trường.
- Cần xoá khỏi lịch sử thì dùng
git filter-repohoặc BFG, force push có phối hợp với cả team, và yêu cầu nhà cung cấp (GitHub) xoá cache. - Phòng ngừa: secret scanning, pre-commit hook (gitleaks),
.gitignorecho file.env.
Từ vựng tiếng Anh
| Term | Phát âm | Nghĩa | Ví dụ câu tiếng Anh dùng trong phỏng vấn |
|---|---|---|---|
| version control | /ˈvɜːʒn kənˈtroʊl/ | quản lý phiên bản | “Version control lets us see who changed what and roll back safely.” |
| repository | /rɪˈpɑːzətɔːri/ | kho chứa code và lịch sử | “Each service lives in its own repository.” |
| staging area | /ˈsteɪdʒɪŋ ˈeriə/ | vùng chuẩn bị commit | “I use the staging area to split my work into focused commits.” |
| commit | /kəˈmɪt/ | ghi một mốc thay đổi | “Every commit on main should build and pass the tests.” |
| snapshot | /ˈsnæpʃɑːt/ | ảnh chụp trạng thái | “A commit is a snapshot of the whole tree, not a diff.” |
| hash | /hæʃ/ | mã băm định danh object | “Every object is identified by the hash of its content.” |
| content-addressable | /ˈkɑːn.tent əˈdres.ə.bəl/ | định địa chỉ theo nội dung | “Git is a content-addressable store, so identical files share one blob.” |
| amend | /əˈmend/ | sửa commit cuối | “I only amend commits that I haven’t pushed yet.” |
| imperative mood | /ɪmˈper.ə.tɪv muːd/ | thể mệnh lệnh | “I write commit subjects in the imperative mood, like ‘add retry to the payment client’.” |
Ghi chép dựa trên khoá Fundamentals of Backend (Ronin Engineer) và tài liệu Java Core của Hỏi Dân IT, cộng thêm kiến thức tự tìm hiểu, viết lại theo cách hiểu của mình.