Phần lớn hệ thống legacy không hỏng vì công nghệ mà vì team chưa từng hiểu đúng nghiệp vụ. Bài này đi qua cách khám phá một domain mới bằng hai kỹ thuật workshop, Event Storming và Domain Storytelling, rồi biến kết quả thành ranh giới module và code. Phần bounded context, context map và aggregate nằm ở bài DDD và cấu trúc package; bài này là bước trước đó.
1. Bắt đầu: cà phê, buổi họp đầu và câu hỏi mở
Ý chính: trước khi vẽ gì, nói chuyện. Cà phê không chính thức trước, rồi một buổi họp với chuyên gia nghiệp vụ và stakeholder trong hai tuần đầu, nơi bạn nghe nhiều hơn nói.
Kiến trúc sư phải tạo hiểu biết chung: thông tin từ nhiều người thường mâu thuẫn, và đọc file người khác viết không thay được việc tự đi qua quy trình.
Trong buổi họp đầu (khoảng 2 giờ):
- Để người khác nói trước, ghi chép càng nhiều càng tốt.
- Hỏi Why (vì sao xây, vì sao mô hình SaaS), rồi What (giải bài toán gì, mục tiêu, phương án thay thế), rồi How (đo thành công thế nào, thị trường lớn cỡ nào, không có phần mềm thì làm sao). Câu hỏi mở buộc người trả lời phải nghĩ, khác câu có/không.
- 5 Whys: hỏi “vì sao” năm lần liên tiếp, mỗi lần đào sâu một tầng, để tới nguyên nhân gốc.
Sau buổi họp, tô đậm sự kiện quan trọng trong ghi chép. Với case phòng khám (SaaS cho phòng khám tư ở châu Âu), vài câu ghi chép đã cho:
| Chi tiết | Hệ quả |
|---|---|
| SaaS bán subscription cho phòng khám tư | Kiểm tra luật y tế ở từng nước sẽ bán |
| Đặt lịch, điều trị, kê đơn, hồ sơ bệnh án | Nhiều vùng; bước sau là tìm quy trình chính |
| 3 phòng khám quan tâm, 2 đang cân nhắc | Có nhu cầu thật, không xây theo cảm giác |
| 1.000–1.500 bệnh nhân | Quy mô nhỏ |
2. Tổ chức workshop
Ý chính: nhóm dưới 10 người, chia thành khối ngắn có nghỉ, bắt đầu từ quy trình quan trọng nhất, và không ôm quá 3–5 quy trình cùng lúc.
- Ai: người ra quyết định và chuyên gia nghiệp vụ. Chuyên gia có thể là dev: người bảo trì hệ thống legacy thường hiểu quy trình rất sâu.
- Bao lâu: buổi đầu khoảng 3,5 giờ, chia khối 30–60 phút, nghỉ 5 phút, chừa 15 phút cuối để chốt tranh luận. Người không tham gia thì lần sau không mời.
- Quy trình nào trước: cái quan trọng nhất của domain: đặt lịch khám (y tế), thẩm định bồi thường (bảo hiểm), đặt hàng (bán lẻ), đánh giá rủi ro (ngân hàng).
- As-is hay to-be: mô hình hoá trạng thái hiện tại (as-is) trước, rồi trạng thái mong muốn khi có phần mềm (to-be). To-be là mong ước, sẽ còn đổi.
3. Event Storming mức Big Picture
Ý chính: mọi người dán event nghiệp vụ lên một bức tường dài theo thời gian, dọn event kỹ thuật, tìm pivotal event, rồi gom thành các nhóm có độ gắn kết cao.
Event Storming có ba mức:
| Mức | Làm gì |
|---|---|
| Big Picture | Phác toàn bộ quy trình: event, thứ tự, nhóm, hot spot, hệ thống ngoài |
| Process | Đi sâu từng quy trình con: actor, command, policy, read model |
| Design | Thiết kế: aggregate, luật nghiệp vụ, có khi kèm pseudo-code |
Bốn loại giấy ở mức Big Picture:
| Giấy | Màu thường dùng | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Event | Cam | Sự việc nghiệp vụ đã xảy ra, thì quá khứ: “Lịch hẹn đã đặt” |
| Hot spot | Đỏ | Câu hỏi chưa trả lời được, tranh cãi chưa xong |
| External system | Hồng | Hệ thống ngoài mà mình không kiểm soát |
| Comment | Vàng | Ghi chú, giải thích thêm |
Các bước:
- Khởi động 30 phút với một quy trình quen (giao pizza, thuê xe đạp).
- Dán một event bất kỳ vào giữa tường; mọi người dán event xảy ra trước nó sang trái, sau nó sang phải. Không có ý sai. Tranh cãi không ngã ngũ thì dán hot spot rồi đi tiếp.
- Bỏ event kỹ thuật: “Đã gửi request xác nhận tới API”, “Đã xuất PDF hoá đơn” không phải sự việc nghiệp vụ.
- Sắp theo thời gian: trái sang phải (tự nhiên, ít sót) hoặc phải sang trái (nghĩ khác đi, dễ thấy cái bị bỏ qua nhưng dễ sót event).
- Tìm pivotal event, kẻ ranh giới, gom theo swim lane, đặt tên từng nhóm.
flowchart LR
A[Lịch hẹn đã đặt P] --> B[Kế hoạch điều trị đã thống nhất P]
B --> C[Đơn thuốc đã giao cho bệnh nhân P]
C --> D[Lịch tái khám đã đặt P]
D --> E[Điều trị đã hoàn tất P]
E --> F[Hồ sơ đã gửi hệ thống quốc gia P]
E --> G[Hoá đơn đã gửi bệnh nhân P]
Pivotal event (P) có các dấu hiệu:
- Là cột mốc của quy trình, hoặc mở ra một quy trình con.
- Khó đảo ngược. Huỷ lịch hẹn phải báo bác sĩ, báo bệnh nhân, trả phòng khám. Hoá đơn đã gửi thì không sửa, phải phát hành hoá đơn điều chỉnh.
- Thường đổi người thực hiện: lễ tân cập nhật hồ sơ, rồi bác sĩ duyệt.
4. Event Storming mức Process
Ý chính: đi sâu từng nhóm để tìm ai làm (actor), làm gì (command), luật nào áp dụng (policy) và cần nhìn dữ liệu gì để quyết định (read model).
| Giấy | Màu | Ý nghĩa | Ví dụ ở phòng khám |
|---|---|---|---|
| Actor | Vàng | Người hoặc vai trò tương tác | Lễ tân, bác sĩ, bệnh nhân |
| Command | Xanh dương | Hành động làm đổi trạng thái | “Đặt lịch hẹn” |
| Policy | Tím | Luật: khi nào thì phải/không được làm gì | “Không đặt lịch nếu bệnh nhân không có bảo hiểm” |
| Read model | Xanh lá | Dữ liệu cần thấy để ra quyết định | Lịch trống của bác sĩ, danh sách phòng khám trống |
Ví dụ quy trình đặt lịch: bệnh nhân gọi lễ tân xin lịch; lễ tân xác nhận ngày với bác sĩ rồi với bệnh nhân; lễ tân xếp phòng khám; policy chặn nếu không có bảo hiểm. Khi bắt đầu điều trị: bác sĩ lập kế hoạch dựa trên kết quả khám và hồ sơ cũ, bệnh nhân đồng ý, bác sĩ chọn thuốc; policy “thuốc không có chống chỉ định với bệnh nhân” phải qua thì mới giao đơn.
Thấy quy trình trùng (đặt lịch tái khám gần như đặt lịch khám, thêm policy “phải có lịch khám trước”) thì hỏi rõ ngay: tái sử dụng được sẽ bớt việc.
Từ tường giấy sang code backend, ánh xạ khá thẳng (đây là cách mình dùng, không phải quy tắc cứng):
| Giấy | Trong code Spring/Java |
|---|---|
| Command | Endpoint hoặc method của application service (scheduleAppointment(...)) |
| Event | Domain event; nếu là pivotal và module khác cần thì thành integration event qua outbox/Kafka |
| Policy | Luật trong aggregate (chặn command) hoặc listener (event → command mới) |
| Read model | Query/projection riêng cho màn hình, có thể là view hoặc bảng đọc (CQRS) |
| External system | Adapter/anti-corruption layer (lớp dịch giữa mô hình của mình và của họ) |
| Hot spot | Câu hỏi mở cần chốt, thường thành ADR hoặc ticket |
Ví dụ: policy “không bảo hiểm thì không đặt lịch” thành code
Hai cách đặt policy, tuỳ nó là luật bất biến hay phản ứng sau sự kiện:
// Luật chặn command: nằm trong application service/aggregate, chạy trước khi ghi
@Transactional
public AppointmentId schedule(ScheduleAppointment cmd) {
Patient p = patients.get(cmd.patientId());
if (!p.hasValidInsuranceOn(cmd.date())) {
throw new AppointmentRejected("NO_VALID_INSURANCE");
}
Appointment a = Appointment.schedule(cmd.patientId(), cmd.doctorId(), cmd.room(), cmd.date());
appointments.save(a); // ghi kèm AppointmentScheduled vào bảng outbox cùng transaction
return a.id();
}
// Policy phản ứng: "khi điều trị hoàn tất thì chuẩn bị hoá đơn" (ở module Invoicing)
@TransactionalEventListener // hoặc consumer Kafka nếu khác deployment unit
void on(TreatmentCompleted e) {
invoicing.prepareDraftInvoice(e.treatmentId()); // idempotent theo treatmentId
}
Policy chặn phải chạy đồng bộ trong cùng transaction; policy phản ứng chạy sau commit, nên phải idempotent (chạy lại nhiều lần vẫn ra một kết quả) vì event có thể tới hai lần.
5. Domain Storytelling
Ý chính: người trong nghề kể quy trình như câu chuyện; bạn vẽ lại bằng actor, work object và activity được đánh số. Event Storming hỏi “điều gì đã xảy ra”, Domain Storytelling hỏi “ai đang làm gì với cái gì”.
Ba thành phần:
- Actor: người, nhóm người hoặc hệ thống, gọi theo vai trò (“bác sĩ”, không phải “anh Nam”).
- Work object: danh từ được tương tác: cuộc gọi, lịch hẹn, đơn thuốc, hoá đơn.
- Activity: động từ, vẽ bằng mũi tên, nối actor với work object.
Mỗi câu chuyện là chuỗi câu đánh số. Ví dụ ở mức tổng quát (coarse-grained), as-is:
- Bệnh nhân gọi lễ tân để xin lịch hẹn.
- Lễ tân đặt lịch hẹn.
- Bác sĩ khám bệnh nhân và bắt đầu điều trị; lễ tân đặt lịch tái khám.
- Ở buổi tái khám, bác sĩ xem lại kết quả và hoàn tất điều trị.
- Lễ tân lập hoá đơn và gửi cho bệnh nhân.
Mức chi tiết có ba lựa chọn: coarse-grained (tổng quan), fine-grained (đi sâu), hoặc ở giữa. Nhánh lỗi (“điều trị không hiệu quả thì điều chỉnh, kê thuốc mới”) không vẽ trên sơ đồ tổng quan; ghi chú (annotation) lại và vẽ thành câu chuyện riêng.
Gom nhóm dựa vào ba dấu hiệu:
- Đổi loại hoạt động: đặt lịch xong, bắt đầu khám.
- Đổi actor: bệnh nhân xong điều trị, lễ tân bắt đầu làm hoá đơn.
- Đổi nghĩa của work object: “sản phẩm” với nhà máy khác “sản phẩm” với startup phần mềm. Đây là tín hiệu mạnh của ranh giới bounded context.
Chuẩn bị một buổi Domain Storytelling
- Chỗ yên tĩnh; bạn phải tập trung hoàn toàn vào người kể. Làm online thường dễ hơn vì không bị ngắt.
- Máy chiếu hoặc chia sẻ màn hình liên tục, để người kể thấy ngay mình đang được hiểu thế nào và sửa tại chỗ.
- Một người khác vẽ sơ đồ: vừa nghe, vừa hỏi, vừa vẽ cùng lúc rất khó khi có nhiều người kể.
- Có khi trộn coarse và fine-grained ngay buổi đầu, vì chỉ nhìn tổng quan dễ mất chi tiết hữu ích.
6. Chọn kỹ thuật nào, và kết hợp ra sao
Ý chính: không cần chọn một. Kể câu chuyện trước để mọi người cùng hiểu quy trình, rồi Event Storming để tìm event, luật và ranh giới.
7. Từ tường giấy đến ranh giới module
Ý chính: các nhóm gắn kết cao tìm được (Đặt lịch, Điều trị, Kê đơn, Hồ sơ bệnh án, Hoá đơn) là ứng viên subdomain và bounded context; pivotal event là thứ chảy qua ranh giới giữa chúng.
flowchart LR
SCH[Đặt lịch] -->|Lịch hẹn đã đặt| TR[Điều trị]
TR -->|Đơn thuốc đã kê| RX[Kê đơn]
TR -->|Điều trị đã hoàn tất| MR[Hồ sơ bệnh án]
TR -->|Điều trị đã hoàn tất| INV[Hoá đơn]
RX --> REG[Sổ đơn thuốc quốc gia]
MR --> NHS[Hệ thống y tế quốc gia]
Mỗi nhóm có độ gắn kết cao (high cohesion — các phần tử phục vụ cùng một mục đích): Đặt lịch không biết gì về đơn thuốc. Khi dựng module (xem bài kiến trúc thực dụng và architectural driver), mỗi nhóm thành một module sở hữu dữ liệu riêng, nói chuyện với nhau bằng pivotal event. Bước tiếp theo, phân loại subdomain (core, supporting, generic), chốt bounded context và vẽ context map, xem bài DDD và cấu trúc package.
Bài tập
Bài 1: Event Storming cho quy trình đặt đồ ăn
Quy trình: khách đặt món trên app, nhà hàng nhận đơn, tài xế lấy và giao, khách thanh toán và đánh giá. Làm Big Picture: liệt kê event, gạch event kỹ thuật, đánh dấu pivotal event, gom nhóm. Sau đó làm Process cho nhóm quan trọng nhất (actor, command, policy, read model).
Lời giải Bài 1
Event (đã bỏ event kỹ thuật như “Đã gửi push notification”, “Đã gọi API bản đồ”): Đơn đã tạo → Thanh toán đã giữ tiền (P) → Đơn đã được nhà hàng nhận (P) → Món đã sẵn sàng → Tài xế đã nhận chuyến (P) → Đơn đã lấy → Đơn đã giao (P) → Thanh toán đã chốt (P) → Đánh giá đã gửi. Nhánh khác: Đơn đã bị nhà hàng từ chối → Tiền giữ đã hoàn.
Vì sao là pivotal: giữ tiền và chốt tiền khó đảo ngược (phải hoàn tiền); nhà hàng nhận đơn là lúc đổi actor và bắt đầu nấu (huỷ sau đó mất tiền nguyên liệu); tài xế nhận chuyến mở ra quy trình giao; đã giao là cột mốc kết thúc.
Nhóm: Đặt hàng · Thanh toán · Nhà hàng (bếp) · Điều phối và giao hàng · Đánh giá.
Process cho Điều phối:
- Actor: hệ thống điều phối, tài xế.
- Command: “Tìm tài xế gần nhà hàng”, “Nhận chuyến”, “Xác nhận đã lấy”, “Xác nhận đã giao”.
- Policy: “Khi món sắp sẵn sàng (còn ~5 phút) thì bắt đầu tìm tài xế”; “Không ai nhận trong 3 phút thì mở rộng bán kính”; “Tài xế chỉ giữ tối đa 2 đơn cùng lúc”.
- Read model: vị trí tài xế gần đây, thời gian nấu dự kiến, danh sách chuyến đang mở.
- Hot spot: “Khách huỷ khi tài xế đã lấy món thì ai chịu tiền?”.
- External system: dịch vụ bản đồ, cổng thanh toán.
Trong code: “Đơn đã được nhà hàng nhận” là integration event mà module Điều phối nghe; policy “không ai nhận trong 3 phút” là một job/timer có trạng thái, không phải luật trong aggregate.
Ghi nhớ
- Kể được thứ tự câu hỏi Why → What → How và vì sao dùng câu hỏi mở.
- Phân biệt được event nghiệp vụ với event kỹ thuật, và nêu được dấu hiệu của pivotal event.
- Ánh xạ được actor, command, policy, read model sang code backend.
- So sánh được Event Storming với Domain Storytelling và biết cách kết hợp chúng.
- Giải thích được vì sao pivotal event là ứng viên ranh giới module và integration event.
Câu hỏi phỏng vấn
Junior
Event trong Event Storming được đặt tên thế nào, và vì sao?
Ở thì quá khứ, theo ngôn ngữ nghiệp vụ: “Lịch hẹn đã đặt”, không phải “Đặt lịch” hay “Đã bấm nút”.
Event là sự việc đã xảy ra, không thay đổi được. Event kỹ thuật (gọi API, xuất PDF) bị loại vì không nói gì về nghiệp vụ.
As-is và to-be khác nhau thế nào?
As-is là quy trình hiện tại, to-be là quy trình mong muốn khi có phần mềm.
Mô hình hoá as-is trước để hiểu thực tế, kể cả cách làm thủ công (sổ tay, bảng tính). To-be là mong ước, sẽ còn thay đổi khi làm.
Mid
Pivotal event là gì và vì sao quan trọng?
Là event đánh dấu cột mốc, khó đảo ngược, thường đổi người thực hiện hoặc mở ra một quy trình con. Nó gợi ý ranh giới giữa các quy trình con.
Ví dụ “Hoá đơn đã gửi”: muốn sửa phải phát hành hoá đơn điều chỉnh. Trong thiết kế, pivotal event thường là integration event giữa các module, và cần cơ chế bù trừ thay cho rollback.
Ở mức Process, policy là gì và nó thành code ra sao?
Policy là luật nghiệp vụ: trong điều kiện nào thì phải hoặc không được làm gì.
Có hai dạng: luật chặn command (“không có bảo hiểm thì không đặt lịch”) nằm trong aggregate/service và chạy đồng bộ; luật phản ứng (“điều trị hoàn tất thì lập hoá đơn”) là listener chạy sau commit, phải idempotent.
Bạn mới vào một công ty, được bảo “yêu cầu đã đủ trong tài liệu”. Bạn làm gì?
Vẫn đọc tài liệu, nhưng đề xuất vài buổi workshop với chuyên gia nghiệp vụ, vì tài liệu không thay được việc tự đi qua quy trình.
Bắt đầu bằng cà phê không chính thức, rồi một buổi họp Why/What/How. Chọn quy trình quan trọng nhất làm workshop đầu, chuẩn bị kỹ vì thường chỉ có một cơ hội tạo niềm tin.
Senior
So sánh Event Storming và Domain Storytelling. Khi nào dùng cái nào?
Event Storming tìm “điều gì đã xảy ra”, hợp nhóm đông và hệ thống hướng sự kiện; Domain Storytelling tìm “ai làm gì với cái gì”, hợp nhóm nhỏ và người không kỹ thuật. Tốt nhất là kết hợp.
Gửi domain story trước để mọi người cùng hiểu luồng, rồi Event Storming để tìm event, policy, hot spot và ranh giới. Domain Storytelling dễ sót vùng hiển nhiên; Event Storming dễ hỗn loạn nếu điều phối yếu.
Từ kết quả Event Storming, bạn chia module hoặc service thế nào?
Lấy các nhóm gắn kết cao làm ứng viên module, kiểm tra bằng pivotal event, đổi actor và đổi nghĩa của từ, rồi cho mỗi module sở hữu dữ liệu và chỉ trao đổi qua event hoặc API.
- Từ cùng tên nhưng khác nghĩa ở hai nhóm là dấu hiệu hai bounded context.
- Pivotal event chảy qua ranh giới thành integration event (outbox để không mất).
- Policy phản ứng giữa hai nhóm thành listener idempotent.
- Bắt đầu là module trong một deployment unit; chỉ tách service khi có driver đòi.
Hot spot trên tường còn lại sau workshop thì xử lý thế nào?
Mỗi hot spot là một rủi ro chưa chốt: gán người chịu trách nhiệm, hạn trả lời, và ghi quyết định khi có.
Hot spot ảnh hưởng ranh giới hoặc luật bất biến phải chốt trước khi code vùng đó. Cái chưa chốt được thì thiết kế để dễ đổi: đóng gói giả định vào một chỗ, ghi trong ADR.
Từ vựng tiếng Anh
| Term | Phát âm | Nghĩa | Ví dụ câu tiếng Anh dùng trong phỏng vấn |
|---|---|---|---|
| domain expert | /doʊˈmeɪn ˈek.spɝːt/ | chuyên gia nghiệp vụ | “I’d run the first workshop with two domain experts from the front desk.” |
| business event | /ˈbɪz.nɪs ɪˈvent/ | sự việc nghiệp vụ | “A business event is named in the past tense, like Appointment Scheduled.” |
| hot spot | /hɑːt spɑːt/ | điểm nóng, câu hỏi mở | “We marked the cancellation fee question as a hot spot.” |
| pivotal event | /ˈpɪv.ə.t̬əl ɪˈvent/ | event bước ngoặt | “Invoice Sent is a pivotal event because it’s hard to reverse.” |
| policy | /ˈpɑː.lə.si/ | luật nghiệp vụ | “The policy says no appointment without valid insurance.” |
| read model | /riːd ˈmɑː.dəl/ | dữ liệu để ra quyết định | “The doctor’s calendar is the read model for scheduling.” |
| work object | /wɝːk ˈɑːb.dʒekt/ | vật được tương tác | “In domain storytelling, the prescription is a work object.” |
| as-is / to-be | /æz ɪz tə biː/ | hiện tại / mong muốn | “We modelled the as-is process first, then the to-be.” |
| high cohesion | /haɪ koʊˈhiː.ʒən/ | gắn kết cao | “Each group has high cohesion, so it’s a good module candidate.” |
| facilitator | /fəˈsɪl.ə.teɪ.t̬ɚ/ | người điều phối | “As the facilitator, I parked the debate as a hot spot and moved on.” |
Ghi chép dựa trên sách Master Software Architecture: A Pragmatic Guide của Maciej “MJ” Jedrzejewski (2024), viết lại theo cách hiểu của mình; bảng ánh xạ sang code, ví dụ Java, bài tập và lời giải là của mình.