Cụm bài Bảo mật backend: 1. Encoding, hash, mã hoá và chữ ký · 2. Lưu mật khẩu và mã hoá dữ liệu cá nhân · 3. Tấn công web và OWASP Top 10 · 4. Xác thực: session, cookie và JWT · 5. Phân quyền, SSO và OAuth2
Nhiều lỗ hổng bắt đầu từ một câu sai thuật ngữ: “mật khẩu mã hoá bằng MD5”, “JWT được mã hoá nên an toàn”, “số điện thoại lưu Base64 rồi”. Đọc xong, bạn chọn đúng công cụ, biết TLS phủ tới đâu và giữ secret ra sao. Hai case study áp dụng (lưu mật khẩu, mã hoá dữ liệu cá nhân) ở phần 2; code chỉ dùng JDK 21 và đã chạy thử.
1. Bốn câu hỏi, bốn công cụ
Ý chính: hỏi “mình muốn đảm bảo điều gì?”; mỗi câu trả lời ứng với một công cụ.
| Câu hỏi | Công cụ | Cần khoá? | Đảo ngược được? |
|---|---|---|---|
| Hệ thống khác đọc được định dạng này không? | Encoding (Base64, URL encoding, JSON, serialization) | Không | Có, ai cũng làm được |
| Dữ liệu có bị thay đổi không? (không có kẻ tấn công) | Hash (SHA-256, BLAKE2) | Không | Không |
| Dữ liệu có bị sửa và có đúng do bên giữ secret gửi không? | MAC (HMAC-SHA256/512) | Khoá đối xứng | Không |
| Như trên, nhưng người kiểm không được phép giả chữ ký | Chữ ký số (Ed25519, ECDSA, RSA-PSS) | Cặp khoá | Không |
| Người ngoài có đọc được nội dung không? | Encryption (AES-GCM, ChaCha20-Poly1305; RSA/ECDH để trao khoá) | Có | Có, với ai giữ khoá |
1.1. Encoding: đổi định dạng, không bảo vệ gì
Ý chính: encoding đổi dữ liệu sang định dạng hệ thống khác dùng được, không có khoá. Ai biết thuật toán (tức là ai cũng biết) đều đảo ngược được.
Giống một loại quả có ba cái tên ở ba vùng: tên đổi, quả vẫn vậy. Ví dụ: Base64 để nhét byte vào JSON hay header, URL encoding cho ký tự đặc biệt trong query string, serialization để biến object thành byte và ngược lại.
1.2. Hash: dấu vân tay có độ dài cố định
Ý chính: hash biến đầu vào bất kỳ thành giá trị độ dài cố định, một chiều. Hash không khoá chỉ chống lỗi ngẫu nhiên; kẻ sửa được dữ liệu thì cũng tính lại được hash.
SHA-256 luôn ra 32 byte, dù đầu vào là một ký tự hay 1 MB (đã chạy thử). Hash thuần hợp với: checksum file công bố qua kênh tin cậy, dedupe theo nội dung, hash index trong database, khoá cache.
Ba tính chất của hash mật mã và vì sao MD5, SHA-1 hỏng
- Một chiều (preimage resistance): có digest thì không tìm được đầu vào.
- Khó tìm đầu vào thứ hai (second-preimage resistance) cho cùng digest với một đầu vào đã biết.
- Chống va chạm (collision resistance): không tìm được hai đầu vào bất kỳ cùng digest.
Va chạm luôn tồn tại về toán (vô hạn đầu vào, hữu hạn đầu ra); điều quan trọng là không ai tìm được trong thời gian thực tế. MD5 và SHA-1 đã mất tính chất này: va chạm MD5 tạo được trong vài giây, và năm 2017 nhóm SHAttered công bố hai file PDF khác nhau cùng SHA-1.
1.3. Encryption: giữ bí mật, đảo ngược được với ai có khoá
Ý chính: encryption biến plaintext thành ciphertext (bản mã) bằng khoá; chỉ ai có khoá giải mã mới đọc lại được. Đối xứng dùng cho dữ liệu, bất đối xứng dùng để trao khoá và ký.
- Đối xứng (AES, ChaCha20): một khoá để mã hoá và giải mã. Rất nhanh (CPU có lệnh AES-NI, vài GB/s).
- Bất đối xứng (RSA, hệ đường cong elliptic): khoá công khai và khoá bí mật khác nhau. Chậm hơn hàng trăm tới hàng nghìn lần, không dùng cho dữ liệu lớn.
“Dùng AES-256” mới là nửa câu trả lời; nửa kia là mode. Dùng AES-GCM hoặc ChaCha20-Poly1305: mã hoá có xác thực (AEAD), vừa giấu nội dung vừa phát hiện bị sửa. ECB lộ mẫu (khối giống nhau cho ciphertext giống nhau), CBC không kèm MAC dễ bị padding oracle. Cipher.getInstance("AES") mặc định là AES/ECB/PKCS5Padding, nên luôn ghi rõ AES/GCM/NoPadding.
1.4. MAC và chữ ký số: toàn vẹn cộng xác thực nguồn gốc
Ý chính: cần chứng minh “không bị sửa và đúng người gửi” thì dùng hash có khoá (HMAC) khi hai bên chung secret, hoặc chữ ký số khi một bên ký và nhiều bên kiểm.
Case study của khoá học: merchant gửi request thanh toán (không có gì bí mật) tới cổng thanh toán, cần toàn vẹn và xác thực nguồn gốc. Request đi qua trình duyệt khách (sửa được URL), nên HTTPS không đủ. Mã hoá thì thừa, hash thuần thì thiếu (kẻ sửa amount tự tính lại hash).
Lời giải là HMAC: merchant và cổng chung một secret, request kèm HMAC-SHA512(payload, secret). Không có secret thì không tạo được chữ ký đúng cho payload đã sửa. Chi tiết ký URL kiểu VNPay ở bài tích hợp cổng thanh toán.
static String hmacHex(byte[] key, String data) throws Exception {
Mac mac = Mac.getInstance("HmacSHA512");
mac.init(new SecretKeySpec(key, "HmacSHA512"));
return HexFormat.of().formatHex(mac.doFinal(data.getBytes(StandardCharsets.UTF_8)));
}
static boolean verifyHmac(byte[] key, String data, String sigHex) throws Exception {
byte[] expected = HexFormat.of().parseHex(hmacHex(key, data));
byte[] given;
try { given = HexFormat.of().parseHex(sigHex); } catch (IllegalArgumentException e) { return false; }
return MessageDigest.isEqual(expected, given); // so sánh thời gian hằng
}
// payload gốc -> true, payload đã sửa amount -> false (đã chạy thử)
Chữ ký số dùng cặp khoá: bên ký giữ khoá bí mật, ai có khoá công khai cũng kiểm được, nhưng chỉ bên ký tạo được chữ ký. Luồng: hash dữ liệu, ký bằng khoá bí mật, gửi kèm chữ ký; bên nhận tính lại hash và kiểm bằng khoá công khai.
KeyPair kp = KeyPairGenerator.getInstance("Ed25519").generateKeyPair();
Signature signer = Signature.getInstance("Ed25519");
signer.initSign(kp.getPrivate());
signer.update(payload.getBytes(StandardCharsets.UTF_8));
byte[] sig = signer.sign(); // 64 byte
Signature verifier = Signature.getInstance("Ed25519");
verifier.initVerify(kp.getPublic());
verifier.update(payload.getBytes(StandardCharsets.UTF_8));
boolean ok = verifier.verify(sig); // true (đã chạy thử)
Chữ ký số không phải “mã hoá hash”, và bảng so sánh đã sửa
1.5. Bảng so sánh, bản đã sửa
Slide có bảng so sánh encryption và hashing. Bản dưới giữ ý chính và sửa vài ô:
| Encryption | Hash | MAC | Chữ ký số | |
|---|---|---|---|---|
| Mục đích | Bí mật | Toàn vẹn (không đối thủ) | Toàn vẹn + nguồn gốc | Toàn vẹn + nguồn gốc + chống chối bỏ |
| Đảo ngược | Có, với khoá | Không | Không | Không |
| Khoá | Đối xứng hoặc cặp khoá | Không | Secret chung | Cặp khoá |
| Độ dài đầu ra | Bằng plaintext + nonce + tag | Cố định | Cố định | Cố định theo thuật toán |
| Chi phí | Đối xứng rất rẻ, bất đối xứng đắt | Rẻ | Rẻ | Đắt hơn HMAC |
| Ví dụ | Cột số CCCD, file backup, TLS | Hash index, dedupe, checksum | Ký request cổng thanh toán, webhook, JWT HS256 | JWT RS256/ES256, chứng chỉ TLS, ký gói phần mềm |
“Mật khẩu” cố tình không có trong bảng: lưu mật khẩu cần một họ hàm riêng, xem phần 2.
2. TLS trong một trang
Ý chính: TLS dùng chữ ký và chứng chỉ để biết đầu kia là ai, ECDHE để thoả thuận khoá phiên, rồi AES-GCM để mã hoá. Nó chỉ bảo vệ từng chặng kết nối.
sequenceDiagram
participant C as Client
participant S as Server
C->>S: ClientHello, khoá ECDHE tạm của client
S->>C: ServerHello, khoá ECDHE của server, chứng chỉ, chữ ký
Note over C: Kiểm chuỗi CA, tên miền, hạn rồi tính khoá phiên
C->>S: Finished
C->>S: Dữ liệu ứng dụng mã hoá AES-GCM
TLS không phủ: dữ liệu sau load balancer (TLS thường kết thúc ở đó, chặng sau có thể là HTTP thường), dữ liệu qua trình duyệt người dùng (họ sửa được), dữ liệu nằm trong log. Vì vậy request thanh toán vẫn cần HMAC dù có HTTPS: không phải HTTPS “không an toàn”, mà nó không phủ chặng qua client. Man-in-the-middle, mTLS giữa các backend và chống phát lại ở phần 3.
Bốn bước bắt tay TLS 1.3 và hỗ trợ mật mã của Java 21
- Client gửi
ClientHellovới các bộ thuật toán hỗ trợ và một khoá ECDHE tạm thời. - Server trả khoá ECDHE của nó, chứng chỉ (khoá công khai của server được một CA ký) và một chữ ký chứng minh server giữ khoá bí mật tương ứng.
- Client kiểm chuỗi chứng chỉ tới một CA gốc nó tin, kiểm tên miền khớp, kiểm hạn; hai bên tính ra cùng khoá phiên từ ECDHE.
- Dữ liệu đi bằng AES-GCM hoặc ChaCha20-Poly1305 với khoá phiên. TLS 1.3 gói tất cả trong một vòng đi về.
3. Secret: khoá, mật khẩu DB, API key
Ý chính: secret lọt vào Git thì mọi thứ ở trên vô nghĩa. Secret nạp từ ngoài code, xoay được không downtime, mỗi service chỉ thấy secret của mình.
- Không commit secret, kể cả repo private. Bật quét secret (gitleaks, GitHub secret scanning) ở pre-commit và CI. Lỡ commit thì coi như đã lộ: xoay trước, dọn lịch sử Git sau.
- Nạp qua môi trường hoặc secret manager: biến môi trường theo 12-factor là tối thiểu; tốt hơn là Vault, AWS Secrets Manager hay Kubernetes Secret (bật mã hoá etcd), nạp qua Spring Cloud Vault hoặc
spring.config.import. - Xoay không downtime: chấp nhận cả khoá cũ và mới trong một khoảng (ví dụ kiểm HMAC webhook với cả hai secret); mỗi ciphertext hay token mang
key_id. - Quyền tối thiểu: mỗi service một danh tính, chỉ đọc secret của mình; KMS ghi log mỗi lần giải mã.
- Che log: không log header
Authorization, cookie, secret, dữ liệu cá nhân; masking ở layout của logback thay vì nhớ từng chỗ gọi log.
Bài tập
Bài 1: Chọn công cụ
Với mỗi tình huống, chọn encoding, hash, MAC, chữ ký số, encryption hay hàm băm mật khẩu, và giải thích ngắn: (a) lưu mật khẩu người dùng; (b) gửi file ảnh trong JSON; (c) kiểm tra webhook đúng do đối tác gửi; (d) lưu số CCCD và thỉnh thoảng hiển thị lại cho chính chủ; (e) identity provider phát token cho 30 service cùng kiểm; (f) phát hiện ảnh trùng khi người dùng upload; (g) đặt mã đơn hàng vào URL.
Lời giải Bài 1
- (a) Argon2id/bcrypt: không đảo ngược, chậm, có salt.
- (b) Base64, chỉ là định dạng.
- (c) HMAC với secret riêng cho đối tác đó, so sánh thời gian hằng, kèm timestamp để chống phát lại.
- (d) AES-GCM ở tầng ứng dụng với envelope encryption, AAD gắn khách hàng; cần tìm theo CCCD thì thêm blind index.
- (e) Chữ ký số (RS256/ES256/EdDSA): 30 service chỉ cần khoá công khai qua JWKS, không service nào giả được token. Dùng HS256 thì cả 30 service giữ secret và service nào cũng phát token được.
- (f) SHA-256 của nội dung (không có đối thủ đáng kể; nếu kẻ tấn công cố tạo va chạm thì SHA-256 vẫn đủ).
- (g) URL encoding; không muốn lộ số thứ tự đơn thì dùng mã ngẫu nhiên, không phải “mã hoá ID”.
Ghi nhớ
- Giải thích được vì sao Base64 và hash thuần không bảo vệ được dữ liệu trước kẻ tấn công.
- Biết khi nào chọn HMAC, khi nào chọn chữ ký số, và vì sao HMAC không chống chối bỏ.
- Giải thích được vì sao
sha256(secret + message)sai và vì sao so chữ ký phải dùng thời gian hằng. - Biết TLS phủ chặng nào và vì sao request thanh toán vẫn cần ký dù có HTTPS.
- Mô tả được cách xoay secret không downtime bằng
key_id.
Câu hỏi phỏng vấn
Junior
Encoding, hashing và encryption khác nhau thế nào?
Encoding đổi định dạng, hashing tạo dấu vân tay một chiều, encryption giữ bí mật bằng khoá.
Encoding không có khoá, ai cũng đảo ngược được (Base64, URL encoding), không có giá trị bảo mật. Hashing ra giá trị độ dài cố định, dùng để kiểm toàn vẹn, hash index, dedupe. Encryption cần khoá và đảo ngược được với ai giữ khoá. Muốn chứng minh nguồn gốc thì thêm MAC hoặc chữ ký số.
Base64 có bảo vệ được dữ liệu không? Payload của JWT có bí mật không?
Không, cả hai đều ai cũng đọc được.
Base64 là encoding, không khoá, giải ngược trong một dòng lệnh. Payload JWT thông thường (JWS) chỉ được Base64url; chữ ký chỉ chống sửa, không giấu nội dung. Không đặt dữ liệu nhạy cảm vào payload; cần giấu thì mã hoá (JWE) hoặc dùng token tham chiếu.
Mid
HMAC khác hash thường thế nào, và vì sao không dùng sha256(secret + message)?
HMAC là hash có khoá nên chứng minh được cả nguồn gốc; tự ghép secret với message thì bị tấn công length extension.
Với hash thường, kẻ sửa dữ liệu tự tính lại được. Ghép sha256(secret || message) với SHA-2: biết một chữ ký hợp lệ là tính được chữ ký cho message nối thêm mà không cần secret. HMAC dùng cấu trúc hai lớp để tránh điều đó. So sánh chữ ký bằng hàm thời gian hằng.
Khi nào dùng HMAC, khi nào dùng chữ ký số?
HMAC khi hai bên tin nhau và chung secret; chữ ký số khi một bên phát hành, nhiều bên kiểm.
HMAC nhanh, đơn giản, hợp ký request cổng thanh toán hay webhook; nhưng bên nhận cũng tạo được chữ ký nên không chống chối bỏ, và mỗi đối tác cần secret riêng. Với chữ ký số, chỉ bên phát giữ khoá bí mật, khoá công khai phát qua JWKS, như token của identity provider hay chứng chỉ TLS.
Đối xứng hay bất đối xứng an toàn hơn?
Không họ nào “an toàn hơn”; độ an toàn phụ thuộc độ dài khoá và cách dùng (AES-256 tương đương hoặc hơn RSA-3072).
Khác biệt là phân phối khoá và tốc độ: đối xứng nhanh nhưng hai bên phải chia sẻ secret; bất đối xứng chậm nhưng công khai được một nửa khoá. Thực tế dùng lai: TLS trao khoá phiên bằng ECDHE rồi mã hoá dữ liệu bằng AES-GCM.
Senior
Vì sao request thanh toán vẫn cần HMAC dù đã có HTTPS?
Vì HTTPS chỉ bảo vệ từng chặng, còn request đi qua trình duyệt của khách, nơi người dùng sửa được URL.
Request đi từ backend, qua trình duyệt, rồi mới tới cổng; TLS còn kết thúc ở load balancer, proxy. HMAC trên payload cho toàn vẹn và nguồn gốc end-to-end bất kể đường đi. HMAC không chống phát lại: cần mã giao dịch duy nhất, hạn hiệu lực và state machine phía nhận.
TLS bảo vệ được gì và không bảo vệ được gì?
TLS cho bí mật, toàn vẹn trên một chặng và xác thực server qua chứng chỉ; nó không phủ dữ liệu sau điểm kết thúc TLS, qua trình duyệt hay lưu trữ.
Client cũng được xác thực nếu dùng mTLS. Điểm kết thúc TLS là load balancer, proxy, rồi tới log. TLS vô dụng nếu client tắt kiểm tra chứng chỉ hoặc tên miền: kết nối vẫn mã hoá, nhưng với bất kỳ ai đứng giữa. Cần toàn vẹn end-to-end thì ký payload (HMAC, chữ ký số).
Thiết kế để xoay secret ký webhook hoặc khoá mã hoá mà không downtime?
Gắn key_id vào mọi chữ ký, token, ciphertext, và có một giai đoạn chấp nhận cả khoá cũ lẫn khoá mới.
- Bên kiểm chấp nhận cả hai khoá, bên ký chuyển sang khoá mới, đợi dữ liệu ký bằng khoá cũ hết hạn (hoặc mã hoá lại), rồi gỡ khoá cũ.
- Secret nằm trong secret manager/KMS, nạp động hoặc reload được; mỗi service chỉ đọc secret của mình.
- Lộ secret thì xoay trước, điều tra sau.
- Dữ liệu mã hoá lớn: envelope encryption giúp xoay KEK chỉ cần mã hoá lại DEK.
Từ vựng tiếng Anh
| Term | Phát âm | Nghĩa | Ví dụ câu tiếng Anh dùng trong phỏng vấn |
|---|---|---|---|
| encoding | /ɪnˈkoʊ.dɪŋ/ | mã hoá định dạng (không bảo mật) | “Base64 is an encoding, not encryption, so anyone can reverse it.” |
| hash function | /hæʃ ˈfʌŋk.ʃən/ | hàm băm | “A cryptographic hash function is one-way and collision-resistant.” |
| collision | /kəˈlɪʒ.ən/ | va chạm | “MD5 is broken because collisions can be found in seconds.” |
| ciphertext | /ˈsaɪ.fɚ.tekst/ | bản mã | “We store the ciphertext as bytes, not as a Base64 string.” |
| symmetric key | /sɪˈmet.rɪk kiː/ | khoá đối xứng | “Symmetric keys are fast but both sides must share the secret.” |
| message authentication code | /ˈmes.ɪdʒ ɔːˌθen.tɪˈkeɪ.ʃən koʊd/ | mã xác thực thông điệp | “An HMAC proves integrity and authenticity with a shared secret.” |
| digital signature | /ˈdɪdʒ.ɪ.təl ˈsɪɡ.nə.tʃɚ/ | chữ ký số | “A digital signature also gives you non-repudiation.” |
| non-repudiation | /ˌnɑːn.rɪˌpjuː.diˈeɪ.ʃən/ | chống chối bỏ | “HMAC can’t give non-repudiation because both sides hold the key.” |
| certificate chain | /sɚˈtɪf.ə.kət tʃeɪn/ | chuỗi chứng chỉ | “The client validates the certificate chain up to a trusted root.” |
| length extension attack | /leŋθ ɪkˈsten.ʃən əˈtæk/ | tấn công kéo dài độ dài | “Never build a MAC as hash of secret plus message; that’s open to length extension.” |
| constant-time comparison | /ˈkɑːn.stənt taɪm kəmˈper.ə.sən/ | so sánh thời gian hằng | “We compare signatures in constant time to avoid timing leaks.” |
| secret manager | /ˈsiː.krət ˈmæn.ɪ.dʒɚ/ | kho quản lý secret | “Secrets are loaded from a secret manager, never committed to Git.” |
Ghi chép dựa trên khoá Advanced Backend (Ronin Engineer), viết lại theo cách hiểu của mình.